Bήμα βήμα αναγνώριση ενός μυριάποδου

Σήμερα το πρωί αλλάζοντας χώμα σε μια γλάστρα στο μπαλκόνι βρήκα ένα απροσδόκητο κάτοικο, ένα μικρό μυριάποδο, από αυτά που καταχρηστικά λέμε σαραντοποδαρούσες κι ας μην έχουν ποτέ σαράντα πόδια (θα μου πείτε ούτε μύρια έχουν).
Φρόντισα φυσικά να το ξαναβάλω στη γλαστρα με το καινούριο χώμα: ποτέ μη διαταράσσετε τις ισορροπίες που δημιουργούνται στις γλάστρες σας, είναι ένα κομμάτι φύσης, ούτε ξεριζώνουμε τα αγριόχορτα, ούτε εξολοθρεύουμε ζωύφια που δε μας έφταιξαν τίποτε. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το μυριάποδο που βρήκα είναι σαρκοφάγο οπότε σίγουρα κάποια άλλα ζούφια είχε μέσα η γλάστρα που χωρίς θηρευτή θα την είχαν αποικίσει.
Αλλά βεβαίως, πριν το επιστρέψω σπίτι του, το έβγαλα κάμποσες φωτογραφίες για να ξέρουμε τι κατοικίδια έχουμε στο μπαλκόνι.

Το ερώτημα λοιπόν είναι περί τίνος πρόκειται. Η κλασσική μέθοδος για να βρείτε τι είναι ο ζωντανός οργανισμός που παρατηρείτε, είτε φυτό είτε ζώο, είναι να ακολουθήσετε μια κλείδα, ένα "κλειδί" ταξινόμησης. Ας δούμε πώς.
Κατ'αρχάς πρέπει να έχετε κάποια ιδέα τουλάχιστον για την συνομοταξία και κατά προτίμηση και την υποσυνομοταξία. Εδώ προφανώς η συνομοταξία είναι τα αρθρόποδα και δεν πρόκειται ούτε για έντομο (τα έντομα έχουν 6 πόδια) ούτε για αραχνίδια (αράχνες και σκορπιοί έχουν 8 πόδια). Πρόκειται για αντιπρόσωπο της υποσυνομοταξίας των μυριαπόδων.
Τα μυριάποδα που βρίσκουμε στην Ευρώπη ανοίκουν σε 4 ομοταξίες. Για να βρούμε σε ποια ανήκει ο μουσαφίρης μας κοιτάζουμε κάποιο κλειδί, ας πούμε αυτό εδώ. Βλέπουμε ότι αν έχει δαγκάνες κάτω από το στόμα και μόνο ένα ζευγάρι πόδια ανά δακτύλιο πρόκειται για χειλόποδο. Πράγματι, έχει μόνο ένα ζευγάρι πόδια ανά δακτύλιο και αν κοιτάξουμε πιο κοντά θα δούμε και τις δαγκάνες του, ξεχωρίζουν ανάμεσα στις κεραίες (μην τις μπερδέψετε με τα μπροστινά πόδια, δεξιά και αριστερά από το κεφάλι):

Οπότε αν θέλουμε να πάμε πιο πέρα θα πρέπει να βρούμε κλειδί για την ομοταξία των χειλόποδων. Ένα πολύ εύχρηστο είναι αυτο εδώ.
Πάμε βήμα-βήμα:

• 15 ζευγάρια πόδια (μπορείτε να τα μετρήσετε στην πρώτη φωτογραφία)
• Κοντά πόδια, κεραία με λίγες δεκάδες τμήματα κι όχι με μερικές εκατοντάδες. Πράγματι, μπορούμε να μετρήσουμε περίπου 40 τμήματα στην κεραία:

• Αγκάθια στα πόδια, τουλάχιστο 3 οματτίδια (τα μυριάποδα δεν έχουν σύνθετα μάτια όπως τα έντομα) σε κάθε πλευρά του κεφαλιού. Διακρίνονται καλά τα αριστερά οματίδια πιο πάνω στη φωτογραφία με τις δαγκάνες κι εδώ βλέπετε τα πόδια:

• Πρώτο ζευγάρι πόδια όχι παχύτερο από τα επόμενα
• Τελευταίο ζευγάρι πόδια μέτρια μακρύ, κνήμη βραχύτερη από τον τεργίτη 10 του σώματος. Αν μετρήσετε στη φωτογραφία, ξέροντας ότι συνολικά ήταν 30 χιλιοστά, θα βρείτε περίπου 2 χιλιοστά για την τελευταία κνήμη και 3 χιλιοστά για το δέκατο τεργίτη (αυτόν που έχει το δέκατο ζευγάρι πόδια).
• Κεραία με πάνω από 30 τμήματα (λίγο πιο πάνω μετρήσαμε 40) και σώμα πάνω απο 15 χιλιοστά (ήταν γύρω στα 30 χιλιοστά).
• Τεργίτες 9, 11 και 13 με οδοντωτές προεκτάσεις προς τα πίσω (φαίνονται στην πιο πάνω φωτογραφία), κεραία με 35-50 τμήματα (είπαμε 40), σώμα μακρύτερο από 25 χιλιοστά (είπαμε 30).

Οπότε καταλήγουμε κατά πάσα πιθανότητα σε ένα αντιπρόσωπο του είδους Lithobius forficatus. Και λέω κατά πάσα πιθανότητα γιατί φυσικά το κλειδί που χρησιμοποίησα είναι απλοποιημένο και υπαρχουν κι άλλα κριτήρια που θα χρειάζονταν φωτογράφιση της κοιλιάς από κάτω και δε σκοπεύω να ξεθάψω τα φυτά για να το ξαναβρώ να το φωτογραφίσω (καλό είναι όταν κάνετε τέτοιες αναγνωρίσεις να κρατάτε σε ένα κουτάκι το ζωυφιάκι σας μήπως χρειαστεί να φωτογραφίσετε κάποιες λεπτομέρειες μέχρι την αναγνώριση πριν το αφήσετε να φύγει).
Και κάτι ακόμη. Η κλείδα αναγνώρισης που χρησιμοποίησα έχει μόνο τα είδη της περιοχής μου. Φροντίστε να χρησιμοποιήσετε κάποια που να αντιστοιχεί στην πανίδα της περιοχής που βρήκατε το δείγμα σας.
Καλές αναγνωρίσεις, και παρακαλώ αν έχω κάνει λάθη στην ελληνική ορολογία διορθώστε με.

Talking about prime numbers, twins, cousin, sexy and safe

There was a lot discussion on the net those last days concerning a big step toward the proof of a very old conjecture about prime numbers.
The conjecture states that there is an infinity of “twin prime numbers”, prime numbers separated only by two units, such as 11 and 13 for instance.
I was interested to the history of this conjecture and I tried some bibliographic research :

Some state that the conjecture was made by the Greek mathematician Euclid at 300 BC. Indeed Euclid had defined what a prime number is, and proved that there is an infinity of primes. (See the very elegant proof in Book 9 of the Elements, proposition 20, page 271 of this pdf). But I have not found the conjecture about twin primes in the Elements.

Most authors cite the French mathematician Alphonse de Polignac as the first to formulate the conjecture in a more general form at 1849 : in the Compte Rendus de l’Académie des Sciences, October 15th 1849, he published a paper on number theory, where he states among other theorems what has been later called the “de Polignac conjecture” :
“Every even number is equal to the difference of two prime numbers with an infinity of possibilities”.
If you consider the even number 2, you have the “twin primes” (like 11 and 13), with the number 4 you obtain what is called the “cousin primes” (like 13 and 17) and with the number 6 you have the so called “sexy primes” (like 11 and 17). And the infinity of possibilities implies that there is an infinity of each of these pairs, thus for n=2 we have the twin prime conjecture.

The “de Polignac conjecture” is a general case of the twin prime conjecture but is also a special case of the “Dickson conjecture” (formulated by the American mathematician Leonard Eugene Dickson at 1904), which covers also other special primes, such as the “Sophie Germain primes”, primes G such as 2*G+1 is also prime (2*G+1 is then called “safe prime”), named after the great French mathematician Marie-Sophie Germain. For instance 89 is a Sophie Germain prime because 2*89+1=179 is also prime, a safe prime.

Feel free to comment, especially if you find the proposition of Euclid about twin primes.

How to import the comet C/2011 L4 Panstarrs in Stellarium

Certainly you are waiting the 11-12 March to observe the comet C/2011 L4 Panstarrs when it will emerge from the dusk sunlight. You will have to look towards the new moon low in the west horizon.
But you probably want to take your chance to take a picture earlier and want the precise position. In that case it's really easy to import the comet orbital elements in Stellarium.
Just look at the video I prepared for the how to:

Yet another conjunction to observe

For those that, under the clouds, missed the Mercury-Mars conjunction last week, you have another one to observe tomorrow night.
Around 8 to 9 p.m. February 18 just look at the moon, which comes nicely meet Jupiter, both being between Aldebaran and the beautiful Pleiades open cluster:

Moon is just in its first quarter, so it will not be too bright, and Jupiter Aldebaran and the Pleiades are bright enough so you will be able to observe the conjunction event from the city.

Une conjonction Mars-Mercure à observer

Mars et Mercure à observer ensemble

Mercure n'est pas une planète très commode à observer. Vue de la terre, Mercure étant la plus proche planète au soleil ne s'en éloigne pas beaucoup. On la voit soit au crépuscule après le coucher du soleil, soit à l'aube avant le lever du jour.

Mars de son côté est souvent facile à observer, surtout lorsqu'il est en opposition, c'est à dire du côté opposé du soleil par rapport à la terre. Lors de l'opposition, la terre est entre le soleil et Mars, Mars est à la fois au plus près de la terre et aussi à l'opposé du soleil donc visible en pleine nuit:

Mars en oposition le 3 mars 2012

Par contre, lorsque Mars est en conjonction, le soleil s'intercale entre la terre et Mars, qui non seulement est loin mais aussi noyée dans la lumière du jour. En ce moment Mars se dirige vers sa prochaine conjonction qui aura lieu le 17 avril 2013. Et en route vers cette conjonction il va passer par le prolongement de la ligne qui relie la Terre à Mercure, ce qui nous permettra d'admirer un presque parfait alignement entre Mercure et Mars:

Mars dans l'alignement Terre-Mercure le 8 février 2013

Cette conjonction Mars-Mercure aura lieu le 8 février 2013. Mars très lointaine, aura une magnitude de +1 et Mercure, bien plus brillante, de –1.

Attention quand-même, ce ne sera pas facile à observer. Les deux planètes se couchent un peu après 19h et seront noyées dans la lumière solaire jusque 18h. Elles seront donc visibles pour à peu près une heure, très bas dans l'horizon ouest :

La conjonction Mars-Mercure telle qu'elle sera vue depuis Paris vers 18h30 le 8 février 2013

Trouvez un emplacement avec une vue bien dégagée vers l'ouest et essayer de les localiser vers 18h00–18h30.

Si vous voulez les photographier je vous conseille de vous exercer dès la veille, ils seront à peu près aux mêmes places mais moins proches l'une de l'autre.

Bonne observation!

P.S. Les trois images sont générées par l'excellent Stellarium.

A (very limited) comparison of three iPhone sport monitors

I use quite often my iPhone as a sport tracker monitor, mainly when I bike but also when I walk.
A few days ago, I had activated two different monitors, one GPS based, the other using step counts. And I found a quite huge discrepancy between the two. I just could not know which one (if any) was right because I didn't knew the real distance I walked.

So, I repeated the experiment, with three apps activated, walking a known distance of 1200 m in 13 minutes, thus at a mean speed of 5.5 km/h which, for my weight, corresponds to a small 60 kcal effort.

Here are the counts of the three apps, together with their estimation of calories burned:

• Sports Tracker measured 1.36 km and 74 kcal
• Runtastic pedometer counted 1184 steps, translating them to 0.81 km and 124 kcal
• Endomondo measured 1.26 km and 227 kcal

Clearly, the GPS apps (Sports Tracker and Endomondo) are a little confused in the city environment and over estimate slightly the distance, while the step counter, looses steps, possibly because the phone was in my trouser's pocket.

What is stranger, is the discrepancy in kcal burned. Only Sports Tracker gave a reasonable number, slightly overestimated although. The other two apps, even if I indicated "walking" considered I was running, possibly because the GPS "jumped" between positions and the step counter counted some steps at a very dense pace.

Of course, that was too small a distance for the comparison to be reliable, I will try again with longer distances to see if the errors get relatively smaller. In the basis of this test it is impossible to choose between the three apps.

If you know (or have performed) similar tests, feel free to comment.

Αραχίδες, από το Θεόφραστο στον Plumier: βοτανική ιστορία και ετυμολογία

Το έναυσμα για αυτή την ανάρτηση μου το έδωσε ο φίλος Νίκος με μια ωραιότατη ανάρτηση για τον αγαπημένο μου ξηρό καρπό, το φιστίκι Αιγίνης που σας συνιστώ να διαβάσετε.
Κάπου στο τέλος του κειμένου του λοιπόν ο Νίκος αναφέρει και το αράπικο φιστίκι, μιλάει για τη νοτιοαμερικάνικη καταγωγή του και σημειώνει ότι όποιος του έδωσε το όνομα αραχίδα είχε διαβάσει τον Θεόφραστο ο οποίος μιλάει για «ένα φυτό ονόματι αραχίδνα, το οποίο υπό γην φέρει καρπόν».
Τα αράπικα φιστίκια είναι οι ξηροί καρποί που μου αρέσουν λιγότερο απ'όλους (το μόνο που μου άρεσε όταν ήμουν μικρός ήταν το εύκολο ξεφλούδισμα αλλά τώρα πια πωλούνται ξεφλουδισμένοι). Αλλά η ιστορία των φυτών και των ονομάτων τους είναι πάντα ενδιαφέρουσα οπότε η παραπάνω φράση μου κίνησε την περιέργεια να το ψάξω λίγο παραπάνω. Ήξερα βέβαια ότι η καταγωγή του φυτού είναι από τη νότιο Αμερική, πιθανότατα το Περού, κι ότι στην Ευρώπη μας ήρθε μέσω Αφρικής, κάτι που εξηγεί το όνομα «αράπικο» στα ελληνικά. Αλλά τότε πού κολλάει ο Θεόφραστος;

1703: Charles Plumier, botaniste du roi

Ας ξεκινήσουμε από τον Charles Plumier, μοναχό και κυρίως βοτανολόγο του βασιλιά Λουδοβίκου XIV. Ο Plumier με 4 ταξίδια που έκανε στις Αντίλες είναι από τους σημαντικότερους βοτανολόγους της εποχής του, ειδικευμένος στη χλωρίδα της κεντρικής και νότιας Αμερικής. Του χρωστάμε τις πρώτες περιγραφές και τα ονόματα (μερικές φορές και τα πρώτα δείγματα που μεταφέρθηκαν στην Ευρώπη) από γνωστά πλέον φυτά όπως η μπιγκόνια, η φούξια, η μανόλια και η αραχίδα. Πράγματι,στη σελίδα 49 του Nova plantarum americanarum genera του Charles Plumier, δημοσιευμένου το 1703, βρίσκουμε μια σύντομη περιγραφή ενός φυτού ονόματι Arachidna quadrifolia χωρίς όμως κάποια εξήγηση για το όνομα ή κάποια αναφορά στο Θεόφραστο.

1723: Guillaume Nissolle, demonstrateur de botanique de l'université de Montpellier

Ο Guillaume Nissolle ήταν καθηγητής βοτανικής στο πανεπιστήμιο ιατρικής του Montpellier. To 1723 δημοσίευσε την περιγραφή ενός φυτού που ονόμασε Arachidnoides americana εξηγώντας ότι πρόκειται για το ίδιο φυτό που περιέγραψε 20 χρόνια πριν ο Plumier αλλά ότι διαφωνεί με το όνομα Arachidna που έδωσε ο «σπουδαίος βοτανολόγος Plumier». Λέει στη σελίδα 390 ότι το φυτό που περιγράφουν δεν έχει παρά μια επιφανειακή σχέση με το φυτό Arachidna που περιγράφουν οι αρχαίοι συγγραφείς και προτείνει το όνομα Arachidnoides αντί του Arachidna που έδωσε ο Plumier. Όπως ξέρουμε πια, τελικά το όνομα που επικράτησε ήταν το Arachida αν και ο Nissolle είχε δίκιο.
Βέβαια το φυτό σήμερα λέγεται Arachida hypogea και όχι Arachidna quadrifolia αλλά δεν έψαξα πότε έγινε αυτή η τελευταία αλλαγή στην ονομασία.

300 π.Χ. Θεόφραστος, φιλόσοφος και βοτανολόγος

Ο Θεόφραστος πέρα από φιλόσοφος, διάδοχος του Αριστοτέλη, είναι και ο πρώτος βοτανολόγος που προσπαθεί να καταρτίσει ένα συστηματικό κατάλογο ταξινόμησης φυτών. Στο έργο του Περί φυτών ιστορία βρίσκουμε δύο αναφορές στην αραχίδνα:
Στο πρώτο βιβλίο, κεφάλαιο 1, παράγραφος 6, αναφέρει την αραχίδνα που «υπό γης φέρει καρπόν».
Λίγες σελίδες αργότερα, στο ίδιο βιβλίο, κεφάλαιο 6, παράγραφος 12, περιγράφοντας την ποικιλία των ριζών, αναφέρει ξανά την αραχίδνα και ένα φυτό «όμοιο τω αράκω» των οποίων οι ρίζες «φερουσι αμφότεραι καρπόν ουκ ελάττω του άνω».
Ξέρουμε πια με σιγουριά ότι όπως παρατήρησε ο Nissolle, το φυτό που περιγράφει ο Θεόφραστος δεν έχει καμμια σχέση με τη σύγχρονη αραχίδα, το αράπικο φιστίκι από τη νότιο Αμερική. Τι ήταν όμως αυτό το φυτό που ήταν γνωστό στην αρχαιότητα;

Fabacea

Το πιθανότερο είναι να πρόκειται για Trifolium subterraneum ή για Lathyrus amphicarpus. Πρόκειται για μια ποικιλία τριφυλλιού και μια ποικιλία λαθουριού που και οι δυο εμφανίζουν γεωτροπισμό: μόλις δέσουν καρπό, το φυτό γέρνει προς το χώμα και θάβει τον καρπό του. Καμμιά σχέση με τα αράπικα φιστίκια όπου ο καρπός σχηματίζεται στο ρίζωμα, αλλά καταλαβαίνουμε πως προκλήθηκε η σύγχυση.
Πιθανολογώ, χωρίς να έχω καμμια απόδειξη, ότι το «όμοιο τω αράκω» φυτό που αναφέρει ο Θεόφραστος δεν είναι το υπόγειο τριφύλλι αλλά το αμφίκαρπο λαθούρι. Lathyrus clymenum είναι η φάβα Σαντορίνης, Lathyrus sativus είναι οι άλλες φάβες, Lathyrus odorata είναι το μοσχομπίζελο. Όλα αυτά τα είδη μοιάζουν μεταξύ τους αλλά και με τον αρακά, Pisum sativum ο οποίος χρησιμοποιείται στην Αμοργό για φάβα. Περισσότερα σε αυτή τη μελέτη.
Είναι γεγονός ότι όλα αυτά τα φυτά μοιάζουν αρκετά και μάλιστα ανήκουν όλα στην οικογένεια των Fabacae, μεγάλη οικογένεια φυτών που από τα φασόλια φτάνει μέχρι τις μιμόζες και τις ακακίες, και που περιλαμβάνει και το αράπικο φιστίκι!