How to import the comet C/2011 L4 Panstarrs in Stellarium

Certainly you are waiting the 11-12 March to observe the comet C/2011 L4 Panstarrs when it will emerge from the dusk sunlight. You will have to look towards the new moon low in the west horizon.
But you probably want to take your chance to take a picture earlier and want the precise position. In that case it's really easy to import the comet orbital elements in Stellarium.
Just look at the video I prepared for the how to:

Yet another conjunction to observe

For those that, under the clouds, missed the Mercury-Mars conjunction last week, you have another one to observe tomorrow night.
Around 8 to 9 p.m. February 18 just look at the moon, which comes nicely meet Jupiter, both being between Aldebaran and the beautiful Pleiades open cluster:

Moon is just in its first quarter, so it will not be too bright, and Jupiter Aldebaran and the Pleiades are bright enough so you will be able to observe the conjunction event from the city.

Une conjonction Mars-Mercure à observer

Mars et Mercure à observer ensemble

Mercure n'est pas une planète très commode à observer. Vue de la terre, Mercure étant la plus proche planète au soleil ne s'en éloigne pas beaucoup. On la voit soit au crépuscule après le coucher du soleil, soit à l'aube avant le lever du jour.

Mars de son côté est souvent facile à observer, surtout lorsqu'il est en opposition, c'est à dire du côté opposé du soleil par rapport à la terre. Lors de l'opposition, la terre est entre le soleil et Mars, Mars est à la fois au plus près de la terre et aussi à l'opposé du soleil donc visible en pleine nuit:

Mars en oposition le 3 mars 2012

Par contre, lorsque Mars est en conjonction, le soleil s'intercale entre la terre et Mars, qui non seulement est loin mais aussi noyée dans la lumière du jour. En ce moment Mars se dirige vers sa prochaine conjonction qui aura lieu le 17 avril 2013. Et en route vers cette conjonction il va passer par le prolongement de la ligne qui relie la Terre à Mercure, ce qui nous permettra d'admirer un presque parfait alignement entre Mercure et Mars:

Mars dans l'alignement Terre-Mercure le 8 février 2013

Cette conjonction Mars-Mercure aura lieu le 8 février 2013. Mars très lointaine, aura une magnitude de +1 et Mercure, bien plus brillante, de –1.

Attention quand-même, ce ne sera pas facile à observer. Les deux planètes se couchent un peu après 19h et seront noyées dans la lumière solaire jusque 18h. Elles seront donc visibles pour à peu près une heure, très bas dans l'horizon ouest :

La conjonction Mars-Mercure telle qu'elle sera vue depuis Paris vers 18h30 le 8 février 2013

Trouvez un emplacement avec une vue bien dégagée vers l'ouest et essayer de les localiser vers 18h00–18h30.

Si vous voulez les photographier je vous conseille de vous exercer dès la veille, ils seront à peu près aux mêmes places mais moins proches l'une de l'autre.

Bonne observation!

P.S. Les trois images sont générées par l'excellent Stellarium.

Το γαλάζιο φεγγάρι του φετινού Αυγούστου είναι πράγματι γαλάζιο;

cliquez ici pour la version française/κλικ εδώ για τη γαλλική έκδοση
Περί blue moon ο λόγος αλλά όχι για το κλασσικό τραγούδι των Rodgers and Hart. Όχι, σε αυτό το αρθράκι ασχολούμαι με τα προβλήμάτα των αστρονόμων που προσπάθησαν να συμβιβάσουν τους κύκλους της σελήνης και του ήλιου. Υπάρχουν πολλές πηγές επί του θέματος, βιβλία και ίντερνετ, και ο στόχος μου δεν είναι να τις αντιγράψω αλλά να κάνω μια μικρή περίληψη. Οι αναγνώστες που θέλουν να εμβαθύνουν μπορούν να ξεκινήσουν από τις σελίδες που αναφέρω στο τέλος και να προχωρήσουν.

Το υπόλοιπο μιας διαίρεσης

Το όλο πρόβλημα ξεκινάει από το υπόλοιπο μιας διαίρεσης :

• ένας σεληνιακός μήνας (ο συνοδικός για την ακρίβεια αφού αυτός χρησιμοποιείται στα σεληνιακά ημερολόγια) είναι λίγο μεγαλύτερος από 29,5 ημέρες.
• απ'την άλλη ένα ηλιακό έτος διαρκεί κάτι λιγότερο από 365,25 ημέρες.

Διαιρώντας 365,25 δια 29,5 βρίσκουμε 12 για πηλίκο και 11,25 ημέρες υπόλοιπο. Οπότε σε ένα σεληνιακό έτος χωράνε 12 φεγγάρια και μας περισεύουν 11,25 ημέρες. Πώς μπορούμε να συμβιβάσουμε αυτά τα δυο ημερολόγια;

Λάθη που αθροίζονται με τα χρόνια

Σε ένα αμιγώς σεληνιακό ημερολόγιο, αυτές οι 11 μέρες έχουν σαν αποτέλεσμα μια «διολίσθηση» των μηνών από τη μια χρονιά στην άλλη.
Σε ένα αμιγώς ηλιακό ημερολόγιο, όπως είναι το Γρηγοριανό, είναι οι φάσεις της Σελήνης που μετατοπίζονται με τα χρόνια.
Και σε ένα μεικτό ηλιακό/σεληνιακό όπως της αρχαίας Αθήνας, αναγκαζόμαστε να παρεμβάλουμε περιοδικά μέρες για να ξαναταιριάξουν οι δυο κύκλοι.

Στην αρχαία Ελλάδα

Ή για την ακρίβεια στην Αττική (κάθε πόλη-κράτος είχε τα ημερολόγια της), το σεληνιακό ημερολόγιο με 12 μήνες (εναλλάξ των 29 ή 30 ημερών για να φτάσουμε την περίοδο των 29,5) ήταν σε χρήση για τον καθορισμό των θρησκευτικών γιορτών. Για να διορθώσουν τη διολίσθηση των μηνών από τη μια χρονιά στην άλλη, οι Αθηναίοι πρόσθεταν 3 εμβόλιμους μήνες σε κάθε περίοδο 8 ετών: ο τρίτος, ο πέμπτος και ο όγδοος χρόνος είχαν 13 μηνες αντί για 12. Ο εμβόλιμος μήνας δεν είχε ξεχωριστό όνομα, οι Αθηναίοι απλώς επαναλάμβαναν ένα μήνα, συνήθως τον Ποσειδεώνα.
Κάνοντας τους πολλαπλασιασμούς βρίσκουμε πράγματι (3*13+5*12)*29,5=2920,5 ημέρες για τη σελήνη και 365,25*8=2922 ημέρες για τον ήλιο μέσα στην οχταετία. Μένει ακόμη μια διαφορά 1,5 ημέρα (περίπου γιατί και το 29,5 και το 365,25 είναι προσεγγίσεις) αλλά αυτό δεν ενοχλούσε καθόλου τους Αθηναίους που συνήθιζαν κατά τα φαινόμενα να προσθαφαιρούν μέρες όπως τους βόλευε. (διαβάστε και το απόσπασμα του Αριστοφάνη που παραθέτω στο τέλος).

Και το μπλε φεγγάρι που κολλάει με όλα αυτά;

Μην είστε ανυπόμονοι, φτάνουμε και στο μπλε φεγγάρι λίγους αιώνες αργότερα.
Το μεσαίωνα το Αττικό ημερολόγιο έχει αντικατασταθεί πια από το Ιουλιανό και μετά από το Γρηγοριανό, και τα δυο ηλιακά. Η Ευρώπη είναι πια Χριστιανική αλλά υπάρχουν ακόμη πολλές γιορτές που καθορίζονται από τη σελήνη (με σημαντικότερο το Πάσχα) και οι μοναχοί του μεσαίωνα έχουν τα ίδια προβλήματα με τους αρχαίους ιερείς για να ταιριάξουν τους σεληνιακούς κύκλους των γιορτών με τους ηλιακούς κύκλους των εποχών. Πάλι αυτό το πρόβλημα των 11 ημερών υπόλοιπο της διαίρεσης!
Ονομάζουν λοιπόν τις πανσελήνους και καθορίζουν τις γιορτές μετρώντας 3 πανσελήνους ανά εποχή. Μόνο που, περίπου κάθε τρία χρόνια, μια τέταρτη πανσέληνος κάνει την εμφάνιση της μέσα στην ίδια εποχή. Για να μην μετατοπιστούν τα πάντα, η τρίτη πανσέληνος της μιας εποχής με 4 πανσελήνους θεωρείται παρείσακτη και βαφτίζεται πλαστή, «belewe» σε παλιά αγγλικά, λέξη που μετά μερικούς αιώνες παραφθορών πιστεύεται έγινε blue. Ορίστε λοιπόν το blue moon μας.

Η υπόθεση περιπλέκεται λίγο ακόμη στα μέσα του XX^ου αιώνα

Αυτή η παρείσακτη πανσέληνος ήταν λοιπόν η τρίτη πανσέληνος σε μια εποχή με 4 πανσελήνους. Ναι αλλά η σημερινή πανσέληνος είναι η τρίτη και τελευταία του φετινού καλοκαιριού, η επόμενη πανσέληνος είναι μετά το ηλιοστάσιο του Σεπτεμβρίου άρα θα είναι Φθινόπωρο! Γιατί λοιπόν όλος ο κόσμος μιλάει για το αποψινό μπλε φεγγάρι;
Απλούστατα γιατί το 1946, ένας ερασιτέχνης αστρονόμος δημοσίευσε ένα άρθρο στο περιοδικό Sky & Telescope όπου όριζε ως γαλάζιο φεγγάρι τη δεύτερη πανσέληνο οποιουδήποτε μήνα. Κι από εκεί ξεκινάει ένα λάθος που μισό αιώνα αργότερα έχει πια επικρατήσει αντί του αρχικού ορισμού.
Σύμφωνα λοιπόν με το νέο ορισμό εδώ και μισό αιώνα, η σημερινή πανσέληνος είναι μπλε καθώς είναι η δεύτερη του Αυγούστου. Αλλά σύμφωνα με τον ιστορικό ορισμό θα πρέπει να περιμένουμε την πανσέληνο του Αυγούστου 2013, που αν και μοναδική πανσέληνος του μήνα θα είναι η τρίτη από τις 4 πανσελήνους του καλοκαιριού 2013.

Θέλετε να διαβάσετε λίγα παραπάνω;

Ιδού μερικές πηγές για όσου θέλουν να εμβαθύνουν:

• Ένα άρθρο του Sky & Telescope που εξιστορέι την αλλαγή ορισμού.
• Η άποψη του Farmer's Almanac
• Το αρχαίο Αττικό ημερολόγιο

Και για το τέλος, διασκεδάστε με ένα απόσπασμα από τις Νεφέλες του Αριστοφάνη όπου η Σελήνη κατηγορεί τους Αθηναίους ότι κάνουν ό,τι τους κατέβει με τα ημερολόγια:

και των ημερών την τάξιν άνω κάτω κάνετε, κι οι Θεοί σας κάθε τόσο την Σελήνην φοβερίζουν, όταν νηστικοί γυρίζουν, και δεν φεύγουν χορτασμένοι με θυσίαν λιπαράν σύμφωνα με τας ημέρας και την πρέπουσαν σειράν. Κι όταν θέλωμεν θυσίας, σεις δεν θυσιάζετε, μα στρεβλώς δικάζετε, όταν δε τον Σαρπηδόνα και τον Μέμνονα πενθούμεν και νηστεύομεν απ’ όλα δι’ εκείνους κι ασιτούμεν, σεις προσφέρετε θυσίας κι η καρδούλα σας ανοίγει… δι’ αυτά σαν είχε λάχει στον Υπέρβολον να φύγει φετεινός Ιερομνήμων, ανηρπάγη παρ’ ημών εξ αυτής της κεφαλής του το στεφάνι με θυμόν, επειδή μ’ αυτόν τον τρόπον αναγκαίον θα νομίσει με την τάξιν της Σελήνης την ζωήν να κανονίσει.

Μετάφραση του Γ. Σουρή, σελίδα 42.

ἀλλ᾽ ἄνω τε καὶ κάτω κυδοιδοπᾶν: ὥστ᾽ ἀπειλεῖν φησιν αὐτῇ τοὺς θεοὺς ἑκάστοτε ἡνίκ᾽ ἂν ψευσθῶσι δείπνου κἀπίωσιν οἴκαδε, τῆς ἑορτῆς μὴ τυχόντες κατὰ λόγον τῶν ἡμερῶν. 620κᾆθ᾽ ὅταν θύειν δέῃ, στρεβλοῦτε καὶ δικάζετε: πολλάκις δ᾽ ἡμῶν ἀγόντων τῶν θεῶν ἀπαστίαν, ἡνίκ᾽ ἂν πενθῶμεν ἢ τὸν Μέμνον᾽ ἢ Σαρπηδόνα, σπένδεθ᾽ ὑμεῖς καὶ γελᾶτ᾽: ἀνθ᾽ ὧν λαχὼν Ὑπέρβολος τῆτες ἱερομνημονεῖν, κἄπειθ᾽ ὑφ᾽ ἡμῶν τῶν θεῶν 625τὸν στέφανον ἀφῃρέθη: μᾶλλον γὰρ οὕτως εἴσεται κατὰ σελήνην ὡς ἄγειν χρὴ τοῦ βίου τὰς ἡμέρας.

Πρωτότυπο κείμενο από το Perseus project, στίχοι 615-626.

La lune bleue d'août 2012 (ou peut-être pas?)

cliquez ici pour la version grecque/κλικ εδώ για την ελληνική έκδοση
Non, il ne s'agit pas d'un post sur le classique «Blue moon» de Rodgers (oui, le fameux Rodgers de Rodgers and Hammerstein mais avant Hammerstein à l'époque où c'était Hart qui écrivait les paroles).
Non, il s'agit plutôt de se pencher un peu sur tous les problèmes qu'ont rencontré depuis des millénaires les astronomes qui ont essayé d'accorder les calendriers lunaire et solaire. Il y a plusieurs sources disponibles sur internet et des livres et mon but n'est pas de recopier ce qu'on trouve ailleurs mais de faire une synthèse aussi sommaire que possible, le lecteur intéressé pourra toujours approfondir en cherchant le réseau.

Un problème de reste de division

Tout est causé par le reste d'une division :

• un mois lunaire (un mois synodique pour être précis puisque c'est celui qui est utilisé dans les calendriers lunaires) dure un peu plus que 29,5 jours.
• une année solaire de son côté, dure un peu moins que 365,25 jours.

Si vous divisez 365,25 par 29,5 vous obtenez 12 comme résultat entier et un reste de 11,25 jours. Dans une année solaire donc, on a la place pour 12 lunaisons et il nous reste 11,25 jours. Comment concilier ces deux calendriers?

Des décalages qui s'ajoutent au fil des ans

Dans un calendrier purement lunaire ces 11 jours de décalage ont comme résultat un glissement des mois d'une année à l'autre.
Dans un calendrier solaire comme le calendrier Grégorien ce sont les phases lunaires qui se décalent d'une année à l'autre.
Et dans un calendrier luni-solaire comme celui d'Athènes antique, on est obligé d'intercaler des jours périodiquement pour faire correspondre les deux cycles.

En Grèce antique

Ou, pour être plus précis, en Attique, la région d'Athènes, le calendrier lunaire avec 12 mois (alternant des mois de 29 et de 30 jours pour atteindre les 29,5 du mois synodique) était utilisé pour les fêtes religieuses. Afin d'éviter le glissement des mois d'une année à l'autre, trois mois intercalaires était ajoutés sur une période de huit ans (la 3^e, la 5^e et la 8^e année du cycle avaient donc 13 mois). En faisant le calcul on trouve en effet (3*13+5*12)*29,5=2920,5 jours côté lunaire et 365,25*8=2922 jours côté solaire. Il reste un décalage d'approximativement (approximativement parce que les vraies périodes ne sont pas exactement 29,5 et 365,25) un jour et demi.
Mais ce n'est pas cela qui pouvait gêner les Athéniens qui prenaient des libertés avec le calendrier en ajoutant ou enlevant des jours selon les besoins (lisez à ce propos l'extrait d'Aristophane à la fin de ce billet). Il est à noter que le mois supplémentaire n'avait pas de nom particulier, on «doublait» un mois, le plus souvent Ποσειδεών mais d'autres mois pouvaient se répéter.

Et la lune bleue dans tout cela?

On y arrive justement, quelques siècles plus tard.
Le calendrier attique n'est plus d'usage, remplacé d'abord par le calendrier Julien puis par le Grégorien, tous les deux solaires. L'Europe est devenue chrétienne mais malgré le changement de calendrier et de religion, il reste encore des fêtes qui sont calculées par rapport aux mois lunaires. Et les moines médiévaux ont les mêmes problèmes que les prêtres grecs antiques pour faire correspondre la lune et le soleil. Toujours ce reste de 11 jours de la division !
On nomme les pleines-lunes et on établit le calendrier religieux sur les mois lunaires à raison de 3 pleines lunes par saison. Sauf que, de temps en temps, à peu près tous les trois ans, une quatrième pleine lune se glisse dans une saison. Et pour ne pas tout décaler, on nomme cette pleine lune «belewe», vieux anglais pour «fausse» puisqu'il ne faut pas en tenir compte pour le calcul des fêtes religieuses. Et ce serait ce belewe qui déformé est devenu blue au fil des siècles.

Mais ça se complique encore un peu au milieu du XX^e siècle

Cette «fausse» pleine lune était la 3^e des quatre pleines lunes de la saison. Ce qui voudrait dire que la pleine lune de cette fin août n'est pas une lune bleue, puisque elle est la troisième de l'été mais la prochaine vient après l'équinoxe de l'automne et donc il n'y aura pas quatre pleines lunes cet été. Mais, dans ce cas, pourquoi tout le monde parle de blue moon là? Tout simplement parce qu'en 1946, un astronome amateur a publié un article dans Sky & Telescope où il définissait comme blue moon la deuxième pleine lune d'un mois. Et c'est de là que l'erreur a été adoptée partout, au point de remplacer la définition historique.
Donc, selon cette nouvelle définition d'il y a un demi siècle, demain sera une lune bleue. Mais selon la définition traditionnelle, il faudra attendre août 2013 qui n'aura qu'une seule pleine lune mais qui sera bel et bien la troisième parmi les quatres de l'été 2013.

Un peu plus de lecture?

Et voilà pour ceux qui voudraient aller plus loin quelques bonnes pistes :

• Un article de Sky & Telescope qui raconte l'histoire du changement de définition.
• Le point de vue du Farmer's Almanac
• Le calendrier Attique

Et pour finir, histoire de s'amuser un peu, voici un extrait des Nuées d'Aristophane, où la lune fait des reproches aux Athéniens quant à leur manière cavalière d'intervenir dans le calendrier :

et vous, au lieu de compter exactement les jours, vous renversez tout du haut en bas. Aussi, les dieux l'accablent de fréquentes menaces, lorsque, frustrés du festin, ils reviennent chez eux, sans avoir eu la fête d'après l'ordre des jours. Quand il faudrait sacrifier, vous donnez la question ou vous êtes en procès. Souvent, tandis que, nous autres dieux, nous jeûnons en signe de deuil pour la mort de Memnon ou de Sarpédon, vous vous livrez aux libations ou au rire. Voilà pourquoi Hyperbolos, élevé cette année aux fonctions de hiéromnémon, nous, dieux, nous lui avons enlevé sa couronne. Il saura mieux désormais que c'est d'après Sélènè qu'il faut régler les jours de la vie.

Traduction tirée de ce site, vers 615-626.